Archeologia Maroka – stanowiska i odkrycia

Maroko należy do najważniejszych krajów dla archeologii Afryki. W Dżebel Irhud koło Safi znaleziono najstarsze znane szczątki Homo sapiens, datowane na ok. 315 tys. lat, a jaskinia Taforalt kryje groby łowców-zbieraczy sprzed ponad 14 tys. lat. Turyści najczęściej odwiedzają ruiny rzymskiego Volubilis (UNESCO), Lixus i Szallę w Rabacie.

Pierwsi ludzie w Maroku

Ślady obecności hominidów na terenie dzisiejszego Maroka sięgają setek tysięcy lat – wiele z nich odkryto w kamieniołomach w okolicach Casablanki. Prawdziwą sensację wywołało jednak stanowisko Dżebel Irhud (Jebel Irhoud), ok. 50 km na południowy wschód od Safi. W 2017 roku czasopismo „Nature” opublikowało nowe datowanie znalezionych tam kości i narzędzi: ok. 315 tys. lat (z marginesem ok. 34 tys. lat). Oznacza to, że należą do najstarszych znanych przedstawicieli naszego gatunku i przesuwają jego początki o ok. 100 tys. lat wstecz.

Bardzo bogata jest też jaskinia Taforalt (Grotte des Pigeons) w prowincji Berkane, na wschodzie kraju. Jej najstarsze warstwy, związane z kulturą ateriańską, mają ok. 85 tys. lat. Później, mniej więcej 23–12,6 tys. lat temu, mieszkali w niej ludzie kultury iberomauretańskiej (iberomauruzyjskiej). Byli łowcami-zbieraczami – jedli żołędzie, orzeszki piniowe i ślimaki lądowe, a pożywienie przygotowywali w koszach i na żarnach. W jaskini znaleziono szczątki co najmniej 34 osób pochowanych 15–14 tys. lat temu; w 2018 roku uzyskano z nich najstarsze DNA człowieka z Afryki.

Fenicjanie, Mauretania i Rzym

Od VIII–VII wieku p.n.e. na wybrzeżu Maroka zaczęli osiedlać się Fenicjanie. Jedną z ich najstarszych osad był Lixus, położony na wzgórzu nad rzeką Lukkus, ok. 4 km od oceanu, w pobliżu dzisiejszego Larache. Miasto rozwijało się kolejno pod rządami Kartaginy, królestwa Mauretanii i Rzymu, a później zamieszkiwali je także muzułmanie. Dobrobyt zawdzięczało rybołówstwu, produkcji soli i sosów rybnych oraz winu. Dziś zobaczymy tu amfiteatr, termy, pozostałości zakładów solenia ryb i ruiny wielkiego pałacu przypisywanego królowi Jubie II.

Około 40 roku n.e. Rzym zajął królestwo Mauretanii i utworzył prowincję Mauretania Tingitana. Jej najsłynniejszym miastem jest dziś Volubilis w pobliżu Meknesu – rozległe ruiny z bazyliką, kapitolem, łukiem triumfalnym, domami zdobionymi mozaikami i tłoczniami oliwy. W 1997 roku Volubilis zostało wpisane na Listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Szalla i średniowieczne nekropolie

Szalla (Chellah) na obrzeżach Rabatu, nad ujściem rzeki Bu Rakrak, to dawna rzymska kolonia Sala Colonia. W latach 1284–1285 sułtan Abu Jusuf Jakub z dynastii Marynidów założył tu nekropolię, chowając w niej swoją żonę. Kolejni władcy rozbudowali kompleks w XIV wieku, wznosząc meczet, mauzolea i bramę. Od 2012 roku Szalla jest częścią wpisu UNESCO „Rabat, nowoczesna stolica i miasto historyczne”.

Na wzgórzu nad medyną Fezu stoją ruiny grobowców Marynidów z XIV wieku – popularny punkt widokowy, szczególnie o zachodzie słońca. Na południu kraju, w dolinie Dra i na przedpolach Antyatlasu, zachowało się wiele rytów naskalnych sprzed tysięcy lat; część z nich zniszczono lub skradziono, dlatego warto oglądać je z lokalnym przewodnikiem.

Dinozaury z Kem Kem

Maroko słynie także z odkryć paleontologicznych. Formacja Kem Kem na pograniczu z Algierią, w okolicach Erfoud i Taouz, kryje skamieniałości sprzed ok. 100–94 mln lat, w tym szczątki spinozaura – drapieżnego dinozaura z charakterystycznym „żaglem” na grzbiecie, którego szersza publiczność poznała z filmu „Park Jurajski III”. W 2020 roku naukowcy opisali odkryty w Maroku ogon spinozaura, zachowany w ok. 80% – kształtem przypominał wiosło i wskazywał na życie w wodzie. Według szacunków z 2022 roku zwierzę mierzyło ok. 14 m i ważyło ok. 7,4 t. Nazwa Spinosaurus maroccanus, nadawana dawniej marokańskim okazom, jest dziś uznawana za wątpliwą.

Najważniejsze stanowiska archeologiczne Maroka

Stanowisko	Region	Okres	Co zobaczyć
Dżebel Irhud	okolice Safi	ok. 315 tys. lat temu	stanowisko badawcze, bez infrastruktury turystycznej
Taforalt	prowincja Berkane	85–12,6 tys. lat temu	jaskinia w górach Beni Snassen
Lixus	Larache	od VIII–VII w. p.n.e.	ruiny fenickiego i rzymskiego miasta
Volubilis	okolice Meknesu	od III w. p.n.e., rozkwit w czasach rzymskich	mozaiki, bazylika, łuk triumfalny
Szalla	Rabat	starożytność i XIII–XIV w.	rzymskie ruiny i nekropolia Marynidów