Medresa w Maroku: co to jest, gdzie zobaczyć

Medresa (madrasa, medersa) to szkoła teologiczna z internatem, w której uczono Koranu, prawa muzułmańskiego i nauk pomocniczych. W Maroku upowszechnili je Marynidzi: pierwszą, medresę Saffarin w Fezie, ukończono w 1271 roku. Dziś to zabytki otwarte dla turystów, słynące z dziedzińców pokrytych mozaiką zellidż, stiukiem i rzeźbionym cedrem.

Co to jest medresa?

Słowo „medresa” (arab. مدرسة) pochodzi od arabskiego rdzenia oznaczającego naukę i znaczy po prostu „szkoła”. W tradycji islamu była to szkoła średnia, a niekiedy wyższa, w której podstawą nauczania był Koran i prawo muzułmańskie. Ponieważ w islamie nauka i religia są ze sobą ściśle związane, medresy budowano zwykle w pobliżu dużych meczetów, a uczniowie uczestniczyli w wykładach prowadzonych w meczecie.

Medresa pełniła przede wszystkim funkcję internatu. Uczniowie przybywający z prowincji dostawali w niej bezpłatnie pokój, a fundatorzy, najczęściej sułtani, zapewniali utrzymanie z dochodów fundacji religijnych.

Medresy pojawiły się w Maroku dopiero za panowania Marynidów. Wcześniejsi władcy, Almohadzi, nie zakładali takich szkół, bo idea medresy kłóciła się z ich doktryną. Najwięcej medres zbudowano w XIV wieku, głównie w Fezie, Meknesie i Sali.

Architektura medresy

Typowa marokańska medresa z XIV wieku to dwukondygnacyjny budynek wokół prostokątnego dziedzińca z basenem lub fontanną pośrodku. Układ przypomina dom z wewnętrznym ogrodem, czyli riad.

Dekoracja ścian ma zwykle trzy pasy:

• dolną część pokrywa geometryczna mozaika zellidż;
• wyżej biegnie pas inskrypcji, często cytatów z Koranu;
• nad nim zaczyna się ażurowy stiuk, a pod okapami dachu rzeźbione w drewnie cedrowym gzymsy i fryzy.

Na piętrze, wokół dziedzińca, biegną galerie z małymi drzwiami do cel uczniów. Cele są skromne i ciemne, zwykle z jednym małym okienkiem, co mocno kontrastuje z przepychem dziedzińca.

Najważniejszym pomieszczeniem jest sala modlitewna, w której odbywały się też zajęcia. Jej ściana kibla wskazuje kierunek Mekki, a pośrodku znajduje się bogato zdobiona nisza – mihrab.

Medresa Bu Inania w Fezie

Medresę Bu Inania w Fezie zbudowano w latach 1350–1355 na zlecenie marynidzkiego sułtana Abu Inana Farisa, od którego wzięła nazwę. Każdy fragment dziedzińca pokrywa ornament: mozaika zellidż, kaligraficzne inskrypcje, stiuk i rzeźbione cedrowe gzymsy. Przepych dziedzińca kontrastuje ze skromnością cel dla uczniów.

Bu Inania jest wyjątkowa, bo jako jedna z nielicznych medres w Maroku ma minaret i do dziś pełni funkcję meczetu piątkowego. Turyści mogą obejrzeć dziedziniec i galerie za biletem, ale sala modlitewna jest zamknięta dla niemuzułmanów. Przed wizytą warto pamiętać, że w czasie modlitw dostęp może być ograniczony.

Naprzeciwko medresy stoi Dar al-Magana, budynek dawnego zegara wodnego, który odmierzał czas modlitw. Ukończono go w 1357 roku. Brązowe misy mechanizmu usunięto w XX wieku, a samą fasadę odrestaurowano na początku XXI wieku.

Maroko | Medresy to teologiczne szkoły średnie, a czasami także wyższe, w których podstawą nauczania jest Koran (fot. Maxim Massalitin, CC BY-SA 2.0)

Medresa Ben Jusufa w Marrakeszu

Medresa Ben Jusufa (Alego ibn Jusufa) w Marrakeszu to największa medresa w Maroku. Założył ją w XIV wieku marynidzki sułtan Abu al-Hasan, ale obecny budynek to w dużej mierze przebudowa saadyjskiego sułtana Abdallaha al-Ghaliba, ukończona w latach 1564–1565. Medresa miała 130 cel i mogła pomieścić do 800 uczniów.

Szkoła działała do 1960 roku, w 1982 roku udostępniono ją jako zabytek, a po renowacji trwającej od listopada 2018 roku otwarto ją ponownie w kwietniu 2022 roku. Zwiedza się ją za biletem. Nie należy jej mylić z najstarszą uczelnią regionu: tym mianem określa się meczet-uniwersytet al-Karawijjin w Fezie, założony w IX wieku.

Obok medresy stoi meczet Ben Jusufa, dostępny wyłącznie dla muzułmanów, a nieopodal kubba Ba’adijn, jedna z nielicznych zachowanych w Marrakeszu budowli z czasów Almorawidów, założycieli miasta.

Inne medresy warte zobaczenia

• Medresa Bu Inania w Meknesie – mimo nazwy założył ją w latach 1335–1336 sułtan Abu al-Hasan; nazwę zawdzięcza prawdopodobnie późniejszej renowacji za Abu Inana. Ma marmurową fontannę na dziedzińcu i 39 cel uczniowskich.
• Medresa Saffarin w Fezie – pierwsza medresa zbudowana przez Marynidów, ukończona w 1271 roku, w pobliżu garbarni Chouara.
• Medresa w Sali – marynidzka medresa w mieście naprzeciw Rabatu.

We współczesnym Maroku dawne medresy straciły funkcję szkół, bo edukacja przeniosła się do nowoczesnych placówek. Są dziś przede wszystkim zabytkami, które odwiedzają zarówno turyści, jak i sami Marokańczycy.

Najczęściej zadawane pytania

Czy niemuzułmanie mogą zwiedzać medresy w Maroku?

Tak. Większość zabytkowych medres, m.in. Bu Inania w Fezie, Ben Jusufa w Marrakeszu i Bu Inania w Meknesie, udostępniono zwiedzającym za biletem. Wyjątkiem są sale modlitewne medres, które nadal działają jako meczety: w Bu Inania w Fezie sala modlitewna jest zamknięta dla niemuzułmanów. Obowiązuje skromny strój.

Czym medresa różni się od meczetu?

Meczet to miejsce modlitwy, a medresa była szkołą z internatem. W medresie znajdowała się sala modlitewna, ale główną część budynku zajmowały cele uczniów wokół dziedzińca. Większość medres nie miała minaretu; Bu Inania w Fezie jest wyjątkiem, bo służy także jako meczet piątkowy.

Która medresa w Maroku jest największa?

Największa jest medresa Ben Jusufa w Marrakeszu, przebudowana w latach 1564–1565. Miała 130 cel i mogła pomieścić do 800 uczniów. Najsłynniejszą dekoracją może się jednak pochwalić Bu Inania w Fezie, którą wielu podróżnych uważa za najpiękniejszą medresę w kraju.