Riad, ksar i kazba – czym się różnią?
Riad, ksar i kazba to trzy typy tradycyjnej zabudowy Maroka. Riad to miejski dom zbudowany wokół wewnętrznego ogrodu lub dziedzińca. Ksar to cała warowna wioska otoczona murem, typowa dla oaz na południe od Atlasu. Kazba (kasba) to ufortyfikowany dom jednego rodu albo cytadela w mieście. Najsłynniejszy ksar, Ajt Bin Haddu, jest na liście UNESCO.
Riad, ksar i kazba w skrócie
| Cecha | Riad | Ksar | Kazba |
|---|---|---|---|
| Czym jest | dom miejski z wewnętrznym ogrodem | warowna wioska | dom-twierdza rodu lub cytadela |
| Kto mieszkał | jedna rodzina | cała społeczność | jedna rodzina lub władca i załoga |
| Gdzie | medyny Fezu, Marrakeszu, Meknesu | oazy na południe od Atlasu | południe Maroka, wybrzeże, cytadele miast |
| Materiał | cegła, kamień, tynk | ubita ziemia, suszona cegła | ubita ziemia, suszona cegła, kamień |
| Przykład | riady-hotele w medynie Marrakeszu | Ajt Bin Haddu | kazba Amridil w Skurze |
Co to jest riad?
Z riadami turysta styka się zwykle już pierwszego dnia, bo wiele z nich działa dziś jako hotele, pensjonaty i restauracje. Nazwa pochodzi od arabskiego słowa oznaczającego ogrody. Riad to tradycyjny marokański dom z wewnętrznym, kwadratowym lub prostokątnym, niezadaszonym ogrodem albo dziedzińcem. Na tej samej zasadzie budowano dawniej pałace, dlatego i one bywają nazywane riadami.
Prywatność i cień: dlaczego riad nie ma okien na ulicę
Riad zwraca się do środka. Wszystkie pokoje mają wyjścia na dziedziniec, a od ulicy dom oddziela gruba, prawie ślepa ściana. Jeśli okna wychodziły na zewnątrz, były małe i zasłonięte drewnianą, ażurową kratą. Taki układ zapewniał rodzinie, a zwłaszcza kobietom, prywatność, zgodną z obyczajami muzułmańskiego społeczeństwa.
Układ ma też sens praktyczny. Zacieniony dziedziniec z wodą i roślinami jest chłodniejszy niż rozgrzana ulica, a grube mury tłumią gwar medyny. Ceną jest półmrok w pokojach, szczególnie w pochmurne dni.
Dziedziniec riadu
Dziedziniec był miejscem, w którym domownicy spędzali najwięcej czasu, dlatego zdobiono go najstaranniej. Posadzki i dolne partie ścian pokrywa barwna mozaika zellidż. Sztuka zellidż rozwijała się w Maroku i w muzułmańskiej Andaluzji, a szczególny rozkwit przeżyła w XIV wieku za Marynidów. Wyżej ściany zdobi ażurowy stiuk i rzeźbione drewno cedrowe, podobnie jak w medresach.
Pośrodku zwykle stoi fontanna, a w rogach rosną drzewka, najczęściej pomarańczowe lub cytrynowe. Szum wody nawilżał i lekko chłodził powietrze. Dziś wiele dziedzińców w riadach-hotelach przykryto szklanym dachem albo markizą, żeby goście mogli z nich korzystać także w deszczowe dni.
Pierwotnie słowo „riad” oznaczało właśnie ogród na dziedzińcu, podzielony alejkami na cztery części z fontanną pośrodku. Najstarszy udokumentowany w Maroku riad należał do pałacu Almorawidów, który w XII wieku zbudował w Marrakeszu Ali ibn Jusuf. Dziś riadem nazywa się każdy tradycyjny dom z dziedzińcem, a najwięcej riadów-hoteli działa w medynach Marrakeszu, Fezu i Essaouiry.
Ksar – ufortyfikowana wioska
Zupełnie inny charakter mają ksary. To odpowiedź na burzliwą historię Maroka: wsie na szlakach karawan musiały bronić się przed najazdami. Ksar nie jest jednym budynkiem, lecz całą samowystarczalną wioską otoczoną murem z basztami. Takie osady spotyka się przede wszystkim na południe od Atlasu Wysokiego, w oazach dolin Draa, Dades i Ziz.
Wewnątrz ksaru znajduje się zwykle plac, meczet, ufortyfikowany spichlerz (agadir) i labirynt wąskich uliczek z domami. Wzorcowym przykładem jest Ajt Bin Haddu, wpisany na listę UNESCO w 1987 roku, z domami, kazbami, meczetem i spichlerzem na szczycie wzgórza.
Ksary budowano z ubitej ziemi, suszonej cegły, kamienia i drewna, dlatego mają kolor otaczających je gór i niemal z nimi zlewają się. W suchym klimacie takie mury przetrwają długo, ale deszcz je rozmywa i wymagają stałych napraw. Gdy mieszkańcy przenoszą się do nowych domów, ksary szybko popadają w ruinę, dlatego w dolinach południa widać wiele opuszczonych osad.
Kazba – dom-warownia
Podstawowa różnica jest prosta: ksar to przestrzeń całej społeczności, a kazba to budowla jednej rodziny lub rodu. Kazba ma zwykle plan zbliżony do kwadratu, wysokie mury i narożne wieże, przez co przypomina małą twierdzę. Wznoszono ją z ubitej ziemi i suszonej cegły, więc podobnie jak ksar wtapia się w krajobraz. Wiele kazb, często z pięknymi ornamentami, zachowało się w dolinie Dades i w oazie Skura.
Nazwa pochodzi od arabskiego słowa „kasaba”, oznaczającego twierdzę, cytadelę. Dlatego w miastach kazbą (kasbą) nazywa się też ufortyfikowaną dzielnicę lub cytadelę władcy, jak kasba Udajów w Rabacie.
Choć ksary i kazby pełniły głównie funkcje obronne, nie są ascetyczne. Po bliższym przyjrzeniu się widać liczne ornamenty: geometryczne wzory wycięte w glinie na górnych partiach wież i murów, ząbkowane zwieńczenia i obramienia okien. Dzięki nim masywne bryły wydają się lżejsze.
Najczęściej zadawane pytania
Czy warto nocować w riadzie?
Tak, to jeden z najlepszych sposobów, by poczuć klimat marokańskiej medyny. Riady-hotele mają zwykle kilka pokoi wokół dziedzińca, taras na dachu i śniadanie w cenie. Trzeba się liczyć z tym, że pokoje bywają ciemne, a dojście przez wąskie uliczki z bagażem bywa trudne, bo samochód nie dojedzie pod drzwi.
Czym różni się kazba od ksaru?
Ksar to warowna wioska, w której mieszkała cała społeczność: z placem, meczetem, spichlerzem i wieloma domami za wspólnym murem. Kazba to pojedyncza budowla obronna jednej rodziny lub rodu, z wysokimi murami i narożnymi wieżami. W ksarze, takim jak Ajt Bin Haddu, może stać kilka kazb.
Gdzie w Maroku zobaczyć ksary i kazby?
Najwięcej ich jest na południe od Atlasu Wysokiego: w okolicach Warzazatu, w dolinach Dades i Draa, w oazie Skura i w dolinie Ziz. Najsłynniejszy jest ksar Ajt Bin Haddu, wpisany na listę UNESCO. Wiele kazb udostępniono zwiedzającym, a część przerobiono na hotele.
